Aanvullende info over Rroma


Een greep uit veel informatie van en over Rroma, een opstap tot meer. Bij inwoners van West-Europese landen beperkt de kennis van Roemeense Rroma zich nogal eens tot tv-beelden van modderige halfblote kinderen in een afgelegen krottendorp, van onheilspellend gedrogeerde types in een stadsgetto of van volslanke dubieuze mannen met gouden kettingen, limousines en strakke, sexy meiden. Dichterbij huis betreft het de jengelende accordeonspeler in het winkelcentrum, een zeurende bedelmoeder met baby, een opdringerige waarzegster annex zakkenrolster. Die beelden kloppen. Die beelden kloppen tegelijk niet, want ze vertellen maar een half verhaal. Er is ook veel moois en interessants te melden. Ondanks de grote verscheidenheid is er sprake van een volk, een herkomst, een taal - een taal met dialecten en leenwoorden uit de hoofdtaal van het land waar men woont. Europees en wereldwijd wordt geijverd voor meer gezamenlijkheid in identiteit, een standaard taal, een volkslied, een vlag.

> volkslied 'Dzelem Dzelem' - uitvoering NBE (Nederland) & Esma Redzepovad (Macedonië)
> tekst volkslied - Rromanes, met Engelse vertaling

Herkomst

De herkomst van Rroma is zeer waarschijnlijk een gebied in het noorden van India en Pakistan. Taal en uiterlijk wijzen in die richting. De eerste gepubliceerde studie hierover is van de Duitse historicus Grellman (1783).
Voor de aankomst van Rroma in Roemenië wordt veelal het jaar 1300 genoemd. Vanaf 1385 zijn er documenten over schenkingen aan kloosters. Koning Mircea doneert bijvoorbeeld aan het klooster St. Anton (Vodiţa) een dorp, boomgaarden, watermolens en veertig Rromagezinnen. Een ouder document is een brief van Otto II, koning van Bohemen, aan Paus Alexander IV uit 1260, waarin hij meldt dat de Hongaarse koning in zijn leger 'Cingari' heeft.
De reden van de trek is onduidelijk. De ene historicus wijst op barre omstandigheden in India die mensen deed afreizen in de hoop op een beter leven elders. De andere wijst op de invasie van Mongolen in India, waar mensen voor vluchten, danwel zich als huurling bij aansluiten. De diverse theorië duiden wellicht nog het meest op diversiteit. Grote en kleine groepen trokken in verschillende perioden, om verschillende redenen en langs verschillende routes vanuit India naar Europa. De Roemeense geleerde Dimitrie Cantemir (1673-1723) lijkt ook deze mening toegedaan. Opnieuw op grond van idioom wordt bijvoorbeeld verondersteld dat bepaalde groepen Rroma langdurig in het Byzantijnse Keizerrijk verbleven, terwijl anderen als oorlogsbuit met de Mongolen voorttrokken, hetgeen hun bijnaam 'Kleine Tartaren' verklaart. De taalverwantschap duidt op één volk, de verschillen in taal duiden tegelijkertijd op subgroepen met uiteenlopende, letterlijke en figuurlijke sporen in de geschiedenis. In de 13de en 14de eeuw is de aanwezigheid van Rroma in Europa, tussen Finland en Spanje, een feit. Ze heten Ţigani, Gypsies, Zigeuners, Sinti, Manouches, Tsiganos.

Slavernij

Tot aan de tweede helft van de 19de eeuw (rond 1860) zijn Rroma slaven van vorsten, kloosters en grootgrondbezitters. Het alom heersende beeld van een vrolijk nomadisch vrijbuiters volk kan hiermee grotendeels naar het rijk der fabelen worden verwezen. Rroma waren lijfeigenen die naar believen mochten worden verhandeld en geslagen, wat verankerd was in de wetgeving. Huwelijken tussen vrije burgers en lijfeigenen waren verboden, voor gezinsvorming van de slaven onderling was toestemming van de eigenaar vereist.
De afschaffing van de slavernij loopt parallel met de afschaffing ervan in de kolonies van Europese landen en in de VS. Het ontbreken van gelijke burgerrechten laat ook na de slavernij zijn sporen na: gelijkheid bestaat voornamelijk in theorie, het stigma van derderangs burger blijft. Overigens bestaat wat we dan Roemenië noemen uit niet meer dan twee vorstendommen (Moldavië en Wallachië).
De slavernij treft niet alle Rroma. De wetenschapper M. Kogalniceanu noemt de belastingplichtige goudzoekers, berentrainers en houten bestekmakers. Hun werkzaamheden vereisen mobiliteit, maar ze bouwen ook huizen voor zichzelf. Een vierde groep die hij noemt, bestaat uit 'de onbetrouwbaren' - loslopend volk zonder religie, waarvan de mannen aan de kost komen met los werk als bouwvakker en smid, en meer nog met diefstal en struikroverij. De vrouwen verdienen geld met waarzeggerij. 's Zomers wonen ze in tenten en 's winters in holen aan de rand van dorpen.

Groot Roemenië

Als in 1918 Groot Roemenië ontstaat, vormen Rroma officieel de zesde etnische groep binnen 's lands grenzen, met Roemenen, Hongaren, Duitsers, Joden, Oekraïners en Russen. Een beschrijving van de groep lijkt steeds moeilijker. Althans, in de jaren twintig en dertig van de 20ste eeuw hanteert C. Popp Serboianu veertien categorieën naar (ambulante) ambachten, naast de zogenaamd gevestigde burgers, de landarbeiders annex keuterboeren. Rroma worden beschreven aan de hand van wat ze doen, niet of minder aan de hand van wie zij zijn.
In de periode tot WO II gebeuren een aantal dingen tegelijk. De burgerrechten verbeteren (eigendomsrechten, gemengde huwelijken, toegang tot onderwijs), mogelijk door een algemeen heersende sfeer van noodgedwongen culturele vrijheid. Maar liefst tweederde van de bevolking is immers van niet-Roemeense afkomst. Een aantal Rroma kreeg grond als beloning voor hun deelname aan het leger in WO I.
De historicus George Potra meldt dat in Boekarest 30.000 Rroma wonen. Naast handwerklieden gaat het vooral om muzikanten. De muzikanten verenigen zich in een unie, en het eerste internationale Rroma congress wordt gerealiseerd, wat beide gezien kan worden als een (broze) aanzet tot Rroma civil society. De handwerklieden krijgen het gaandeweg moeilijker door concurrentie en industrialisatie. Ze slagen er niet in fabrieksarbeider te worden, in het beste geval hebben ze een baan als straatveger. Voor de meesten rest de verpaupering. In de jaren dertig is ook voor het eerst sprake van Rroma-organisaties ter verbetering van de sociaal-economische situatie. Deze organisaties willen dit bereiken door gilde vorming, erkenning voor en verbetering van ambachten, ambulante scholen en de versterking van identiteit (boeken in en over de taal, over cultuur en geschiedenis, danscursussen, eigen dagbladen). Het ziet er naar uit dat wat nu geldt ook toen gold: Rroma hebben in onvoldoende mate een culturele identiteit om ze als één groep aan te spreken. Hoe dan ook, het is de swingende tijd van Django Reinhardt.

WO II

Eind jaren dertig maakt Roemenië een ruk naar rechts. In 1937 roept Koning Carol II de koninklijke dictatuur uit. Ideeën uit Hitlers Duitsland vallen in vruchtbare aarde, Roemenië heeft een 'Jodenprobleem' en een 'Zigeunerprobleem'. Tot 1944 duurt het bondgenootschap met Duitsland om dan even opportunistisch over te gaan in een bondgenootschap met de geallieerden. Naar verluidt heeft het toenmalige regime van generaal Ion Antonescu geen parallel met de Nazi's. Toen de Nazi's op dreef raakten met de deportatie en vergassing van Joden, vanaf 1942 in Auschwitz bijvoorbeeld, werd de deportatie van Rroma naar Transnistrië juist beëindigd. Rroma met een ongeregeld bestaan zouden slechts gedwongen zijn geworden zich te huisvesten en te werken. De gedeporteerden, 25.000 personen, konden in 1944 weer terug naar hun gebied van herkomst. Echter, het hoe en wat tijdens WO II ligt gevoelig. Het heeft decennia geduurd voor de Jodenvervolging als een officieel erkend hoofdstuk in de Roemeense geschiedenis is bijgeschreven, pas in 2004 wordt gepraat over een monument. De belangenorganisatie Romanothan stelt dat 36.000 Rroma zijn omgekomen. Deze holocaust heet in het Rromanes 'Porrajmos', de verslinding.

De communistische periode

Hoewel onder het communisme sommige mensen méér gelijk zijn dan andere mensen, om met George Orwell te spreken, worden Rroma niet gediscrimineerd. Voor zo ver ze het nog niet zijn, dienen ze normale burgers te worden: registratie, leerplicht, arbeidsdeelname - ook bij de overheid (politie, militie, de ambtenarij), geregelde huisvesting, gewettigde huwelijken enzovoort. En waar het van toepassing is zijn Rroma een arme maatschappelijk marginale groep, geen etnische bijzonderheid. Ze kunnen gebruik maken van onderwijs en gezondheidszorg. Ze kunnen aanspraak maken op huisvesting. Ze nemen deel aan gedwongen herhuisvesting in flats als allerlei Roemenen. Ze betrekken woningen die leeg komen door de uitverkoop van etnische Duitsers. In deze maakbare samenleving gaat het vele Rroma relatief goed in sociaal-materieel opzicht.
Zo kan de situatie geschetst worden tot in de jaren zeventig van de 20ste eeuw. Gemiddeld hebben Rroma echter zwaarder, vuiler en lager beloond werk dan anderen. Ze wonen in steden onder slechtere condities - de heersende geboortepolitiek zorgt daarboven voor grote gezinnen. Hun opleidingsniveau blijft laag. Allengs blijken er toch ook nog 'onaangepasten' en 'sociaal parasieten' te bestaan. Zij worden niet goedschiks dan kwaadschiks tewerkgesteld, bijvoorbeeld bij het graven van het Donaukanaal. Eenduidig is het verhaal niet. Er blijven Rroma die vasthouden aan hun specifieke subculturele zeden en uitingen, en er blijven Rroma die - samen met andere Roemenen - goede zaken doen op de zwarte markt. Het is moeilijk vast te stellen of Rroma meer dan andere Roemenen geleden hebben onder het communistische bewind.

Na de omwenteling in 1989

Met de omverwerping van het regime van Ceauşescu c.s. geraken we in de hedendaagse geschiedenis van vrijheid en democratie. De eerste effecten zijn slechtere economische omstandigheden, afbraak van sociale zekerheden en een toename van discriminatie. In een mum van tijd behoren veel Rroma tot maatschappelijk marginalen, behoudens degenen die als 'handige vrije jongens' talloze gaten in de markt zien, in nauwe samenwerking met andere Roemenen op rooftocht in de kersverse natie. Voor handwerklieden, dagloners, waarzeggers en berendrijvers is echter weinig emplooi. De muzikanten scoren als vanouds beter.

Een winst van de nieuwe tijd is het recht op vereniging langs etnische lijnen. Dit heeft tot circa veertig organisaties geleid, onder andere Partida Romilor, Federatia Conventia Cadru a Rromilor, Federatia Etnica a Rromilor, Partidul Democrat al Rromilor, Lautarilor si Rudarilor din Romania, Partidul Democrat Crestin al Romilor din Romania, Alianta pentru Unitatea Rromilor, Asociatia Studentilor Rromi, Centrul pentru Interventii si Studii (Romani Criss), Centrul de Politici Publice Aven Amentza, Astra-Satra, Agentia de Dezvoltare Impreuna, Asociatia Femeilor Rrome din Romania, Fundatia Phoenix, Comunitatea Etniei Rromilor din Romania, Fundatia Ion Budai Deleanu, Fundatia Social Culturala a Rromilor Ion Cioaba.

Interessant is dat een sociologische studie van Elena en Catalin Zamfir (1992) Rroma categoriseert naar eigen identiteitsbeleving en de expressie daarvan. Het gaat dan om mensen die zichzelf Rroma noemen en op allerlei (alle) levensgebieden vinden dat ze zich volgens bepaalde Rroma-tradities gedragen, mensen die zichzelf Rroma noemen en zich op meerdere maar niet alle levensgebieden aan bepaalde tradities houden, mensen die zich Rroma noemen en daar verder weinig uiting aan geven (ze spreken bijvoorbeeld alleen de taal nog) en mensen die zichzelf geen Rroma noemen en geen Rroma-uitingen hebben en ook de taal niet of nauwelijks spreken, de ex-Rroma. De eerste categorie zou circa 500.000 personen omvatten. Het betreft subgroepen als Caldări, Spoitori, Ungări, Gabor en Cortări. Welke criteria gelden om van de ex-Rroma een afgebakende onderzoeksgroep te maken, is ons onbekend. Wat we zelf kunnen verzinnen, is dat het mensen betreft die hun (over)grootouders identificeren als Rroma.
De landelijke organisaties zeggen de belangen van anderhalf tot twee miljoen Rroma te behartigen. Wie deze achterban is, wie de achterban van een individuele organisatie is, laat zich echter niet makkelijk bepalen. Demografisch lijken er onverkort grote problemen te bestaan: een rapport stelt dat 3,1% van de Rroma geen papieren heeft (dus voor de burgerlijke stand niet bestaat) en dat dit dan gelijk zou staan aan 47.000 personen, waarvan de helft kinderen - of is het wellicht is een tikfout in het rapport?

Actueel

De diverse regeringen na 1989 hebben noties over minderheden, waarvan Rroma er een vormen. Het zijn de minderheden zelf en gaandeweg de EU die dit beleid afdwingen. Ook komt antidiscriminatie wetgeving tot stand. Vanuit de EU wordt in projecten (PHARA, MEDE) geïnvesteerd die de maatschappelijke positie van Rroma moeten verbeteren. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om lokale maatschappelijke activering, alfabetisering en toegang tot onderwijs.

Geheel subjectief maken we hierover twee opmerkingen. De eerste opmerking is dat veel Rroma onkundig zijn van het beleid en de uitvoerders/partners. Een kleine particuliere zoektocht naar volwasseneneducatie leert dat organisaties ook elkaar niet (willen) kennen. Onduidelijk is hoe de organisaties zich verhouden tot de meest traditionele Rroma (het is beslist niet per se zo hoe traditioneler, hoe kansarmer - er zijn stinkend rijke clans), noch hoe ze zich verhouden tot een eventuele informele machtstructuur van bijvoorbeeld zelfbenoemde koningen en de interne schaduwrechtspraak.
De tweede opmerking is dat er in de media een mildere toon jegens Rroma wordt aangeslagen. Een niet-Rroma onderwijzeres die Rromanes leert om haar scholieren beter les te kunnen geven, komt positief in een tv-journaal. Zo zijn er Postbus 51-achtige campagnes voor onderwijskansen van Rroma-kinderen (met een strekking als 'Samen naar school', 'Ieder kind naar school'). Ook blijft de vermelding van de etnische afkomst van een verdachte van crimininaliteit veelal achterwege. Verwant is dat er meer aandacht is voor literatuur en andere kunstuitingen van Rroma.

We hebben met de aanvullende informatie op onze website weinig pretenties. Behalve dan het oproepen van vragen: zijn Rroma anders, en zo ja: welke Rroma zijn anders en is dat in hun voordeel of nadeel, en hebben (bepaalde) Rroma wellicht meer overeenkomsten dan verschillen met welke minderheid waar dan ook, die in een maatschappelijke achterstandspositie verkeert?
Deze pagina is niet af. Stuur een mailtje als u vragen of opmerkingen heeft.

Een aantal links